مقدمه:
فیتوکمیکال اصطلاحی برای دسته ای از مواد شیمیایی گیاهی با ساختار و عملکرد متنوع است. این مواد در گیاهان، ممکن است عملکردهای مختلفی مانند ایجاد رنگ و بو برای محافظت و جذب حشرات جهت گرده افشانی، دفاع در برابر پاتوژنها (عوامل بیماریزا)، عملکرد هورمونی برای رشد گیاه، سموم برای محافظت از حشرات و دفاع در برابر گیاهخواری داشته باشند. از طرفی این مواد گیاهی ممکن است هنگام مصرف توسط انسان فعالیت بیولوژیکی داشته باشند. رایجترین منابع فیتوکمیکالها در رژیم غذایی انسان میوهها، سبزیها، غلات کامل، آجیل و دانهها و سایر غذاهای گیاهی هستند.
شایان ذکر است هرچند به لحاظ تغذیه ای فیتوکمیکالها جزء مواد مغذی محسوب نمی شوند اما یافته های پژوهشهای علمی نشان داده است می توانند اثرات فیزیولوژیک بسیاری در بدن داشته باشند. از آن جمله می توان به این موارد اشاره کرد: عمل کردن به عنوان آنتی اکسیدان، تقلید اثرات هورمون ها، تحریک آنزیم ها، سرکوب التهاب و از بین بردن باکتریها. محققان بر این باورند که فیتوکمیکالها می توانند ضمن پیشگیری از بروز بیماریهای مزمن، از پیشرفت آنها نیز جلوگیری کنند. به همین دلیل در رژیم های غذایی سالم توصیه به مصرف سبزی و میوه های تازه به میزان کافی میشود.
تأثیر فیتوکمیکالها بر سلامت و پیشگیری از بیماریها:
از آنجائیکه تحقیقات علمی اثرات آنتی اکسیدانی انواعی از فیتوکمیکالها مانند “لیکوپن” را مشخص کرده است، به نظر می رسد آنها به محافظت از بدن در برابر سرطان کمک می کنند. لیکوپن که مسئول ایجاد رنگ در گریپ فروت، گوجه فرنگی و هندوانه است و پخت ماده غذایی می تواند جذب آن را بهبود بخشد. از اینرو گوجه فرنگی پخته لیکوپن بیشتری نسبت به گوجه فرنگی خام در دسترس قرار می دهد. گیاهان خانواده کلم نظیر کلم بروکلی، گل کلم، کلم پیچ و شلغم نیز حاوی مقدار زیادی از نوع دیگری از فیتوکمیکال های ضد سرطان به نام «سولفورافان» و «اندول» هستند.
دسته بزرگی از فیتوکمیکالها فلاونوئیدها هستند که در غلات کامل، حبوبات، سویا، سبزی ها، میوه ها، ادویه ها، چای، کاکائو، دانه های روغنی و روغن زیتون یافت می شوند. این دسته از فیتوکمیکالها آنتی اکسیدان هایی قوی بوده که احتمالاً مانع اکسیدشدن LDL-c (کلسترول بد خون)، کاهش التهاب و کاهش چسبندگی پلاکت های خون می شوند و در نتیجه پیشرفت آترواسکلروز را کند کرده و از لخته شدن خون در رگها جلوگیری می کنند. لیگنان موجود در بذر کتان نیز احتمالاً بدن را در برابر بیماری های قلبی محافظت می کند. فیتوکمیکال ها همچنین به عنوان آنتی اکسیدان عمل کرده و با کاهش التهاب و کاهش فشار خون بدن را در برابر بیماری های قلبی محافظت می کنند.
هر ماده غذایی گیاهی دارای مجموعه ای منحصر به فرد از فیتوکمیکال ها است: به عنوان مثال مرکبات حاوی مونوترپنها و انگور حاوی رزوراترول است. کاکائو دارای فلاونوئیدها و بذر کتان، دارای لیگنان است. کلم بروکلی حاوی چندین فیتوکمیکال مختلف است که هریک بر بعضی از اعمال بدن تأثیر می گذارد. ادویه ها مانند پونه کوهی و روغن هایی مانند روغن زیتون (به ویژه روغن زیتون فرابکر) نیز حاوی فیتوکمیکال های بسیاری هستند که ممکن است تا حدی بیانگر دلیل کاهش خطر بیماریهای قلبی و سرطان در افرادی که از رژیم غذایی مدیترانه ای پیروی می کنند، باشند. شایان ذکر است برای بهرهمندی هرچه بیشتر از فواید فیتوکمیکالها باید اصل تنوع را در برنامه غذایی رعایت نماییم.
تهیه کننده: دکتر مینا کاویانی
References:
- https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/phytochemical
- https://B2n.ir/ss1945