( به مناسبت روز تالاسمی، 18 اردیبهشت 1405)
تالاسمی چیست؟
تالاسمی یک اختلال خونی ژنتیکی است که به دلیل تولید ناکافی هموگلوبین یا نقص در ساختار آن، تعداد گلبولهای قرمز خون کاهش مییابد. هموگلوبین پروتئینی است که در گلبولهای قرمز خون وجود دارد و وظیفه انتقال اکسیژن به بافتها را بر عهده دارد. در نتیجه، افراد مبتلا به تالاسمی دچار کمخونی شده و سلولهای قرمز خون آنها دچار تخریب بیش از حد میشوند. این بیماری از والدین به ارث میرسد. از اینرو برای جلوگیری از انتقال این بیماری به نسل بعد، انجام آزمایش و مشاوره ژنتیکی پیش از ازدواج ضروری است.
تالاسمی به دو صورت خفیف (مینور) و شدید (ماژور) بروز می کند که در موارد شدید، بیمار نیاز به تزریق خون منظم و مصرف داروهای کاهنده آهن دارد. با وجود اینکه درمان قطعی تاکنون برای این بیماری شناخته نشده است، اما درمانهای حمایتی مانند رژیم غذایی مناسب و ورزش منظم میتوانند به مدیریت علائم و کاهش خستگی کمک کنند. از اینرو در این بخش توصیه های تغذیه ای برای بیماران مبتلا به تالاسمی آورده می شود.
توصیه های تغذیه ای در تالاسمی:
- تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز
بطور کلی برنامه غذایی بیمار تالاسمی باید به گونه ای باشد که نیازهای او به انرژی و پروتئین تأمین شود. این مسأله به ویژه در مورد کودکان و نوجوانان در حال رشد از اهمیت بسزایی برخوردار است. برای پیشگیری از بروز دیابت، تا حد امکان از مصرف کربوهیدراتهای ساده (مانند قند و شکر و مواد حاوی آنها) پرهیز کنید. به یاد داشته باشید تأمین ویتامینهای گروه B به خصوص اسیدفولیک بسیار مهم است. مورد دیگر توجه به مقدار کافی روی است چراکه امکان بروز کمبود آن در اثر مصرف داروهای آهنزدا وجود دارد. از اینرو پایش و مصرف آن زیر نظر پزشک و متخصص تغذیه توصیه می شود.
- پرهیز از مصرف مواد غذایی سرشار از آهن
همانطور که پیشتر ذکر شد بیماران تالاسمی به ویژه در حالت شدید آن با خطر تجمع آهن در بدن مواجه هستند. به همین دلیل باید منابع غذایی آهن (هم و غیرهم) در برنامه غذایی ایشان طبق نظر متخصص تغذیه محدود شود.
این مواد غذایی عبارتند از انواع گوشت قرمز و فرآورده های آن (مانند سوسیس و کالباس)، اعماء و احشاء (دل، جگر، قلوه)، سبزیهای برگسبز ( مثل اسفناج، جعفری و نظایر آن)، کلم براکلی، غلات مانند گندم، حبوبات (مانند انواع لوبیا، عدس، سویا و نخود)، مغزدانه ها ( مثل پسته و بادام زمینی)، خشکبار (مانند آلو و کشمش)، برخی میوه ها مانند هندوانه و آلو و غلات صبحانه غنی شده با آهن.
نکته! از خوردن منابع ویتامین C مانند مرکبات و آب آنها، کیوی، انواع فلفل تازه و نظایر آن همراه غذا خودداری کنید زیرا باعث افزایش جذب آهن می شوند.
- مصرف منابع غذایی سرشار از کلسیم
مصرف داروهای دفع کننده آهن توسط این بیماران، می تواند منجر به خروج کلسیم از بدن نیز شود. به همین جهت خطر بروز کمبود کلسیم و عوارض ناشی از آن نظیر پوکی استخوان، محتمل می باشد. از اینرو متخصصان تغذیه توصیه می کنند مواد غذایی سرشار از کلسیم حتماً به مقدار کافی در برنامه غذایی این بیماران گنجانده شود. به یاد داشته باشید چنانچه کلسیم کافی برای بدن تأمین شود، جذب آهن نیز تا حدی تعدیل و کم می شود.
شیر و فرآورده های کمچرب آن مانند ماست، کشک و دوغ از بهترین منابع کلسیم در برنامه غذایی هستند. همچنین برخی دانه ها مثل کنجد غنی از کلسیم هستند هرچند که محتوای چربی و انرژی بالایی دارند و مصرف آنها باید طبق توصیه متخصص تغذیه در حد متعادل، مناسب باشد.
- مصرف ویتامین D کافی
از آنجائیکه ویتامین D برای جذب کلسیم ضروری است، دریافت مقدار کافی آن توصیه می شود. شایان ذکر است منابع غذایی اندکی مانند ماهیهای چرب و محصولات غذایی غنی شده با این ویتامین مثل شیر غنی شده با ویتامین D، را می توان در برنامه غذایی گنجاند. بخش قابل توجهی از ویتامین D در اثر تابش نور خورشید (با شدت و زمان مناسب) در زیر پوست بدن ساخته می شود. مصرف مکمل ویتامین D هم در اثر وجود کمبود آن (که با انجام آزمایش مشخص می شود) زیر نظر پزشک، روش دیگری برای تأمین آن است.
- مصرف آب و مایعات کافی
مصرف آب و مایعات مناسب کافی نکته مهم دیگری است که باید در برنامه غذایی روزانه مبتلایان به تالاسمی مد نظر قرار گیرد.
- چند نکته مهم
- از قابلمه و ظروف آهني براي پخت غذا استفاده نکنيد، زیرا امکان دارد مقداري از آهن ظروف آهنی حين پخت وارد غذاي شما شود.
- مصرف چای و قهوه به همراه غذا جذب آهن را در بدن کاهش مي دهد و می تواند تا حدی کمک کننده باشد.
- از مصرف خودسرانه مکملهای خوراکی بخصوص مکمل آهن (حتی به صورت مولتی ویتامین-مینرال) و مکمل ویتامین C جداً خودداری کنید.
- با خواندن برچسب مواد غذايي و دانستن مقدار آهن موجود در آنها، آگاهانه مواد غذایی را انتخاب کنید.
” تندرست و برقرار باشید”
واژگان کلیدی: تالاسمی، آهن، ویتامین C، کلسیم، روی
منابع:
- اسکات-استامپ س. گروه مترجمین: رحمانی خ و همکاران. تغذیه و مراقبت مبتنی بر تشخیص. انتشارات انستیتو تحقیقات تغذیه ای و صنایع غذایی کشور. 1386
- https://zarghanhp.sums.ac.ir/uploads/67/2024/Apr/16/taghziedarmajor.pdf
- https://webda.medsab.ac.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=1669
تهیه کننده: دکتر مینا کاویانی